Từ thực tiễn đồng hành cùng người học, nhóm giảng viên Khoa Tâm lý – Giáo dục Khai phóng, Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (ULIS) đã xây dựng mô hình U-CARE – hệ thống ba tầng chăm sóc sức khỏe tinh thần cho sinh viên dựa trên nền tảng nhân bản và khai phóng. Mô hình hướng tới chuyển đổi cách tiếp cận từ hỗ trợ khi khó khăn đã xuất hiện sang phòng ngừa chủ động, phát hiện sớm và đồng hành liên tục, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, tích cực và quan tâm đến sự phát triển toàn diện của người học.

Từ nhu cầu thực tiễn đến một mô hình hỗ trợ có hệ thống

Trong giáo dục đại học, sinh viên không chỉ đối mặt với yêu cầu học tập, định hướng nghề nghiệp và những thay đổi trong các mối quan hệ xã hội, mà còn phải thích ứng với nhiều áp lực trong quá trình trưởng thành. Những khó khăn về cảm xúc, căng thẳng, lo âu hay cảm giác mất phương hướng có thể ảnh hưởng đến việc học tập, đời sống cá nhân và khả năng phát triển của người học. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cần xây dựng một hệ thống chăm sóc sức khỏe tinh thần có tính chủ động, liên tục và phù hợp với nhu cầu đa dạng của sinh viên.

Theo chia sẻ của nhóm tác giả trong bài viết longform của ĐHQGHN, ý tưởng phát triển U-CARE được hình thành từ quá trình nhiều năm giảng dạy, nghiên cứu và trực tiếp đồng hành cùng sinh viên. Những câu chuyện về khó khăn, nhu cầu được lắng nghe và mong muốn tìm kiếm sự giúp đỡ của người học giúp đội ngũ giảng viên nhận thấy rằng hỗ trợ tâm lý cần được triển khai từ sớm, thay vì chỉ tập trung vào những trường hợp đã gặp khủng hoảng.

Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình này là giai đoạn dịch COVID-19, khi sinh viên phải chuyển sang học trực tuyến, trong khi nhu cầu giao tiếp và kết nối xã hội vẫn rất lớn. Trước thực tế đó, chương trình Good Habit – Better Life được tổ chức với thử thách thực hiện những điều tích cực trong 14 ngày, thu hút gần 1.000 sinh viên cam kết tham gia. Hoạt động cho thấy người học không chỉ cần được hỗ trợ khi gặp khó khăn, mà còn có nhu cầu được trang bị kiến thức và phương pháp để chủ động chăm sóc đời sống tinh thần của chính mình.

Từ những trải nghiệm thực tiễn, U-CARE được định hình theo hướng chuyển từ các hoạt động hỗ trợ riêng lẻ sang một hệ thống có cấu trúc, trong đó giáo dục phòng ngừa, phát hiện sớm, hỗ trợ đồng hành và tham vấn chuyên sâu được kết nối với nhau. Mục tiêu không chỉ là giúp sinh viên vượt qua những thời điểm khó khăn, mà còn từng bước hình thành năng lực tự nhận thức, tự chăm sóc và ứng phó với những biến động trong cuộc sống.

Mô hình U-CARE với ba tầng hỗ trợ liên thông

Điểm nổi bật của U-CARE là thiết kế hệ thống chăm sóc sức khỏe tinh thần theo ba tầng: Phổ cập; Đồng hành và phát hiện sớm; Chuyên sâu. Mỗi tầng đảm nhận một chức năng riêng, đồng thời bổ trợ cho nhau nhằm tạo thành quá trình hỗ trợ liên tục, phù hợp với nhu cầu của từng người học.

Tầng 1 – Phổ cập: Giáo dục, nâng cao nhận thức và hình thành năng lực tự chăm sóc. Đây là tầng nền tảng hướng tới số đông sinh viên, tập trung cung cấp kiến thức về sức khỏe tinh thần, khuyến khích thực hành lối sống tích cực và phát triển những năng lực cần thiết để người học hiểu bản thân, nhận diện cảm xúc và ứng phó với áp lực. Các hoạt động được triển khai thông qua tọa đàm, hội thảo, workshop, cuộc thi, hoạt động trải nghiệm và những chương trình nâng cao nhận thức. Đáng chú ý, nội dung chăm sóc sức khỏe tinh thần còn được lồng ghép vào một số học phần trong chương trình đào tạo, giúp sinh viên tiếp cận các vấn đề tâm lý ngay trong quá trình học tập.

Tầng 2 – Đồng hành và phát hiện sớm: Nhận diện nhu cầu, kết nối nguồn lực hỗ trợ. Tầng này chú trọng hoạt động sàng lọc, hỗ trợ đồng đẳng và phát huy vai trò của giảng viên chủ nhiệm, cố vấn học tập cùng những người có tương tác thường xuyên với sinh viên. Thông qua sự quan tâm, lắng nghe và nhận diện sớm những dấu hiệu cần hỗ trợ, người học có thể được kết nối với nguồn lực phù hợp trước khi khó khăn trở nên nghiêm trọng hơn. Việc phát huy mạng lưới đồng hành cũng góp phần xây dựng môi trường học tập trong đó sinh viên cảm thấy được tôn trọng, chia sẻ và không đơn độc khi gặp vấn đề.

Tầng 3 – Chuyên sâu: Tham vấn tâm lý và kết nối dịch vụ chuyên môn. Đối với những trường hợp cần hỗ trợ sâu hơn, sinh viên có thể tiếp cận dịch vụ tham vấn tâm lý cá nhân, đồng thời được kết nối hoặc chuyển tuyến tới cơ sở chuyên môn phù hợp khi cần thiết. Tầng hỗ trợ này góp phần bảo đảm người học có cơ hội tiếp cận sự trợ giúp tương ứng với nhu cầu, trong một quy trình chú trọng sự an toàn, tính bảo mật và tôn trọng người được hỗ trợ.

Ba tầng không vận hành như những hoạt động tách biệt, mà được kết nối thành một hệ thống: từ trang bị kiến thức và năng lực tự chăm sóc, đến nhận diện sớm nhu cầu hỗ trợ, rồi tiếp cận tham vấn chuyên sâu khi cần. Cách tiếp cận này vừa mở rộng khả năng tiếp cận của sinh viên với các hoạt động chăm sóc sức khỏe tinh thần, vừa tạo điều kiện để những trường hợp cần hỗ trợ nhiều hơn không bị bỏ lại phía sau.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần bắt đầu từ lớp học

Một điểm đáng chú ý của U-CARE là việc đưa chăm sóc sức khỏe tinh thần vào quá trình giáo dục, thay vì xem đây chỉ là hoạt động hỗ trợ bên ngoài chương trình đào tạo. Theo chia sẻ của nhóm tác giả, các học phần như Tâm lý học đại cương, Tâm lý học, Thiết kế cuộc đời, Trí tuệ cảm xúc và giao tiếp xã hội tạo cơ hội để sinh viên nhìn lại bản thân, nhận diện cảm xúc, suy ngẫm về những giá trị quan trọng và lựa chọn cách ứng phó phù hợp trước áp lực.

Trong các hoạt động học tập, người học không chỉ tiếp nhận kiến thức lý thuyết mà còn có cơ hội suy ngẫm về trải nghiệm cá nhân, hiểu rõ hơn nhu cầu của mình và xây dựng các mối quan hệ lành mạnh. Những thay đổi như biết cân bằng giữa các ưu tiên, nhận ra giới hạn của bản thân, chủ động điều chỉnh cảm xúc hay sẵn sàng tìm kiếm sự hỗ trợ không phải lúc nào cũng thể hiện trực tiếp qua điểm số, nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với sự trưởng thành của người học.

Từ góc độ này, U-CARE thể hiện một quan niệm giáo dục rộng hơn: chất lượng giáo dục không chỉ được đo bằng kiến thức và kỹ năng chuyên môn mà còn ở khả năng giúp người học hiểu mình, phát triển năng lực tự chủ và thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống. Chăm sóc sức khỏe tinh thần vì thế có thể bắt đầu từ những tương tác thường ngày trong lớp học, từ cách giảng viên lắng nghe sinh viên đến việc tạo ra không gian để người học được bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc và những khác biệt cá nhân.

Nền tảng nhân bản và khai phóng trong chăm sóc người học

Hai giá trị “nhân bản” và “khai phóng” được thể hiện xuyên suốt trong triết lý xây dựng U-CARE. Nền tảng nhân bản nhấn mạnh việc nhìn nhận sinh viên như những cá nhân toàn diện, có cảm xúc, nhu cầu, lựa chọn và hành trình phát triển riêng. Vì vậy, các hoạt động chăm sóc sức khỏe tinh thần cần đặt người học ở vị trí trung tâm, tôn trọng sự tự chủ, sự đa dạng và quyền riêng tư của mỗi cá nhân.

Trong khi đó, tinh thần khai phóng hướng tới việc giúp sinh viên phát triển năng lực tự nhận thức, tư duy độc lập, khả năng lựa chọn và trách nhiệm đối với cuộc đời mình. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào sự hỗ trợ từ bên ngoài, người học từng bước được trang bị năng lực nhận diện trạng thái của bản thân, tìm kiếm nguồn lực phù hợp, điều chỉnh cách ứng phó và chủ động đề nghị trợ giúp khi cần.

Theo định hướng này, U-CARE không chỉ hướng đến việc giải quyết những khó khăn trước mắt, mà còn góp phần bồi đắp nội lực và khả năng phục hồi của sinh viên. Một hệ thống hỗ trợ hiệu quả không làm thay người học mọi việc, mà tạo điều kiện để các em hiểu bản thân, phát huy nguồn lực cá nhân và biết cách tìm đến những điểm tựa phù hợp trong những giai đoạn khó khăn.

Kết quả triển khai: Từ hoạt động hỗ trợ đến những thay đổi trong cộng đồng

Những kết quả được chia sẻ trong bài viết của ĐHQGHN cho thấy U-CARE đã từng bước hình thành mạng lưới hoạt động chăm sóc sức khỏe tinh thần trong nhà trường. Từ tháng 11/2020 đến tháng 12/2025, các chuyên gia tâm lý của Khoa Tâm lý – Giáo dục Khai phóng đã tham vấn cho 308 học sinh, sinh viên với hơn 600 phiên tham vấn. Những con số này phản ánh quy mô hoạt động hỗ trợ được triển khai trong nhiều năm, đồng thời cho thấy nhu cầu và vai trò của dịch vụ tham vấn trong môi trường giáo dục.

Ở các hoạt động phòng ngừa và nâng cao nhận thức, chương trình tọa đàm trực tuyến “Nuôi dưỡng những điều tích cực” duy trì khoảng 1.000 sinh viên tham gia trên Zoom trong hơn hai giờ. Bên cạnh đó, quá trình đồng hành với sinh viên còn ghi nhận những chuyển biến tích cực: một số người học sau khi được hỗ trợ đã chủ động chăm sóc bản thân hơn, đồng thời biết quan tâm, hỗ trợ bạn bè và khuyến khích những người cần giúp đỡ tìm đến chuyên gia.

Năm 2025, Khoa thực hiện đánh giá sàng lọc sức khỏe tinh thần đối với 4.160 sinh viên toàn trường, tập trung vào ba nhóm vấn đề: căng thẳng, lo âu và trầm cảm. Kết quả sàng lọc cung cấp thông tin để nhận diện nhu cầu và xây dựng hoạt động hỗ trợ phù hợp hơn. Các đề xuất của sinh viên bao gồm hỗ trợ phương pháp học tập ở bậc đại học, quản lý thời gian và cân bằng cuộc sống; điều chỉnh cảm xúc, giảm suy nghĩ tiêu cực; xây dựng không gian an toàn để chia sẻ, lắng nghe; cũng như tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý trực tiếp hoặc trực tuyến, đặc biệt đối với sinh viên xa nhà.

Riêng trong năm 2025, các chuyên gia tâm lý của Khoa đã hỗ trợ 57 trường hợp với hơn 100 phiên tham vấn, trong đó 10 trường hợp được chuyển tuyến tới bệnh viện hoặc trung tâm hỗ trợ chuyên sâu. Các thông tin về quá trình tham vấn và sàng lọc giúp nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa lắng nghe nhu cầu thực tế, hỗ trợ cá nhân và xây dựng hệ thống chăm sóc sức khỏe tinh thần có khả năng đáp ứng nhiều mức độ nhu cầu khác nhau.

Những kết quả trên không chỉ thể hiện qua số lượng hoạt động hay trường hợp được hỗ trợ, mà còn ở sự chủ động của người học. Khi sinh viên biết nhận diện khó khăn của bản thân, sẵn sàng tìm kiếm sự trợ giúp và có khả năng kết nối bạn bè với nguồn lực phù hợp, tinh thần chăm sóc sức khỏe tinh thần bắt đầu được lan tỏa trong cộng đồng học tập.

Hướng tới hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe tinh thần trong giáo dục

Mô hình U-CARE đã được ghi nhận tại Giải thưởng “Nhà giáo đổi mới sáng tạo ĐHQGHN năm 2025”, thuộc lĩnh vực đổi mới sáng tạo trong áp dụng phương pháp dạy học và công nghệ giáo dục. Sự ghi nhận này là dấu mốc đối với nhóm giảng viên xây dựng mô hình, đồng thời mở ra cơ hội tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm và phát triển các hoạt động chăm sóc sức khỏe tinh thần trong môi trường giáo dục đại học.

Theo nhóm tác giả, mỗi cơ sở giáo dục có đặc điểm người học, điều kiện và nguồn lực khác nhau, do đó việc phát triển mô hình không nhất thiết phải sao chép nguyên vẹn một khuôn mẫu. Điều quan trọng là xây dựng được hệ thống hỗ trợ phù hợp với bối cảnh của từng đơn vị, đồng thời bảo đảm sự kết nối giữa giáo dục phòng ngừa, phát hiện sớm, đồng hành và tham vấn chuyên sâu.

Trong quá trình lan tỏa kinh nghiệm, Khoa đã tổ chức bồi dưỡng kiến thức tham vấn và hỗ trợ người học cho giáo viên chủ nhiệm của Học viện Báo chí và Tuyên truyền; trao đổi kinh nghiệm với Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, Học viện Nông nghiệp Việt Nam và một số đơn vị khác. Khoa cũng tiếp nhận sinh viên chuyên ngành tâm lý học từ một số cơ sở giáo dục đại học, trong đó có Đại học RMIT và Đại học Fulbright, đến thực tập.

Về lâu dài, U-CARE hướng tới góp phần xây dựng một hệ sinh thái trong đó các nguồn lực chăm sóc sức khỏe tinh thần được kết nối, người học được lắng nghe và có thể tiếp cận sự trợ giúp khi cần. Tinh thần của mô hình không chỉ nằm ở một phòng tham vấn hay một chương trình riêng lẻ, mà còn có thể hiện diện trong lớp học biết tôn trọng cảm xúc, người thầy biết lắng nghe, người bạn nhận ra dấu hiệu cần hỗ trợ và những không gian an toàn để sinh viên có thể chia sẻ khó khăn.

Với định hướng nhân bản và khai phóng, U-CARE khẳng định một thông điệp quan trọng: giáo dục không chỉ trang bị tri thức và năng lực nghề nghiệp, mà còn cần bồi đắp nội lực để mỗi người học hiểu mình, biết chăm sóc bản thân, chủ động tìm kiếm sự trợ giúp và tiếp tục phát triển trước những biến động của cuộc sống. Khi chăm sóc sức khỏe tinh thần trở thành một phần của văn hóa giáo dục, nhà trường không chỉ là nơi người học tích lũy kiến thức, mà còn là môi trường để các em được tôn trọng, đồng hành và trưởng thành toàn diện.

Nhóm tác giả mô hình U-CARE: TS. Đào Thị Diệu Linh (Trưởng nhóm); TS. Tạ Nhật Ánh; TS. Nguyễn Thu Lệ Hằng; TS. Nguyễn Thị Thu Dung; TS. Nguyễn Thị Thắng; TS. Nguyễn Thị Phương và ThS. Tạ Chí Thành.

Bài viết được biên soạn dựa trên nội dung longform “U-Care: Khi chăm sóc sức khỏe tinh thần trở thành một phần của giáo dục” đăng trên Cổng thông tin Đại học Quốc gia Hà Nội.

Đọc bài viết gốc: https://vnu.edu.vn/longform-u-care-khi-cham-soc-suc-khoe-tinh-than-tro-thanh-mot-phan-cua-giao-duc-post40648.html